เมืองบางกอกอยู่ที่ไหน

เมืองบางกอกอยู่ที่ไหน

 ขอขอบคุณแหล่งข้อมูล –  www.samkokview.com

  

ทุกท่านเคยสงสัยมั้ยครับว่า สิ่งที่เรารับรู้กันอยู่ทั่วไปว่า ชื่อเดิมของกรุงเทพมหานคร หรือแม้แต่เป็นชื่อปัจจุบันของกรุงเทพฯ ในภาษาอังกฤษ คือ บางกอก” (Bangkok) แต่เราพบชื่อเขต “บางกอกน้อย” และ “บางกอกใหญ่” อยู่ในฝั่งธนบุรี ซึ่งสำหรับคนไทยในปัจจุบัน ธนบุรีคือ “ฝั่งธน” ส่วนบางกอก กลับหมายถึง “ฝั่งพระนคร”

ผมอยากเรียนท่านทั้งหลายว่า ความเข้าใจในสมัยหลังนั้น “คลาดเคลื่อน” เพราะพิจารณาแต่สภาพเฉพาะที่ปรากฏอยู่ในปัจจุบัน ไม่ได้ศึกษาประวัติความเป็นมาของสายน้ำที่ไหลผ่าน “เมืองบางกอก”

เดิมแม่น้ำเจ้าพระยาที่เราเห็นกว้างและลึกมาก ตรงบริเวณตั้งแต่โรงพยาบาลศิริราช มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ท่าพระจันทร์ ผ่านมาถึงวัดอรุณราชวรารามถึงป้อมวิชัยประสิทธิ์ (หมายเลข ๑ ในภาพ) นั้น เป็น “คลองลัด” หรือ “คลองขุด” ที่ถูกขุดขึ้นในรัชสมัยสมเด็จพระไชยราชาธิราชเจ้า เพื่อย่นระยะทางในการเดินทางบนแม่น้ำเจ้าพระยาช่วงที่ไหลผ่าน เมืองบางกอก ซึ่งแม่น้ำมีความคดโค้งมาก (มีส่วนโค้งตวัดคล้าย “กระเพาะหมู” เช่นบริเวณบางกระเจ้าในปัจจุบันอยู่หลายแห่ง) ส่วนศักราชที่ขุดนั้น เอกสารแหล่งต่าง ๆ ระบุไว้แตกต่างกัน บ้างก็ระบุว่าเป็นปี พ.ศ. ๒๐๖๕ บ้างก็ว่า พ.ศ. ๒๐๘๕ บ้างก็ว่าอยู่ระหว่าง พ.ศ. ๒๐๗๗-๒๐๘๐ แต่หากพิจารณาปีครองราชย์ของสมเด็จพระไชยราชาธิราชจะพบว่า ทรงครองราชย์ระหว่าง พ.ศ. ๒๐๗๗-๒๐๘๙ ดังนั้นที่ว่าคลองลัดนี้ถูกขุดในปี พ.ศ. ๒๐๖๕ น่าจะเป็นการคำนวณที่คลาดเคลื่อนมากที่สุด

   

กล่าวกันว่า คลองลัดที่ขุดขึ้นนี้ช่วยย่นระยะทางได้ถึง 1 วัน ต่อมากระแสน้ำส่วนใหญ่ได้ไหลเข้าสู่คองลัดทำให้คลองกว้างขึ้นเรื่อย ๆ กลายเป็นแม่น้ำเจ้าพระยาสายใหม่ดังที่ปรากฏแก่ตาของทุกท่านอยู่ในปัจจุบัน ส่วนแนวแม่น้ำเจ้าพระยาเดิมที่ไหลคดโค้งนั้นก็ค่อย ๆ แคบลงกลายเป็นคลองบางกอกน้อย คลองชักพระ (คลองบางขุนศรี) และคลองบางกอกใหญ่ (คลองบางหลวง) ดังที่เห็นอยู่ในปัจจุบันแทน คลองทั้งสามนี้ก็ยังคงเป็นสายเลือดสำคัญที่หล่อเลี้ยงชีวิตชาวบางกอกน้อยและบางกอกใหญ่

บริเวณแผ่นดินที่แนวแม่น้ำเจ้าพระยาเดิม (คลองบางกอกน้อย คลองชักพระ คลองบางกอกใหญ่ในปัจจุบัน) ไหลผ่าน เป็นชุมชนดั้งเดิมร่วมสมัยกับกรุงศรีอยุธยา ชาวบ้านส่วนใหญ่ประกอบอาชีพทำสวน มีร่องรอยความเจริญจาก “วัด” ซึ่งเป็นศูนย์กลางของชุมชนอยู่ในบริเวณดังกล่าวมากกว่าทุก ๆ ย่านของกรุงเทพฯ ในปัจจุบัน  (บ้านของผู้เขียนก็ตั้งอยู่ริมคลองชักพระ) ส่วนแผ่นดินฝั่งตะวันออกที่ปัจจุบันเรียกว่า“พระนคร” นั้นเป็นที่ลุ่มต่ำ มีผู้คนอาศัยอยู่น้อยกว่า

ดังนั้น “ตัวเมือง” ของ “บางกอก” ในอดีตคือบริเวณที่เป็นเขตบางกอกน้อยและเขตบางกอกใหญ่ในปัจจุบันนั่นเอง อย่างไรก็ตาม “บางกอก” น่าจะเป็นชื่อที่ชาวบ้านใช้เรียกกัน ส่วนชื่อที่ทางการกรุงศรีอยุธยาบันทึกไว้คือ “เมืองธนบุรีศรีมหาสมุทร แต่กระนั้นชาวตะวันตกที่เข้ามาก็เรียกชื่อ “บางกอก” หรือ Bangkok มาแต่นั้นจวบจนปัจจุบัน

ส่วนที่มาของชื่อ “บางกอก” นั้น ยังไม่สามารถสรุปได้แน่ชัด เนื่องจากพบข้อสันนิษฐานของนักวิชาการแตกต่างกันไปถึง ๔ แนวทางด้วยกัน
แนวทางแรก มาจากความเชื่อที่ว่า แต่เดิมบริเวณนี้เป็นป่ามะกอก จึงเรียกว่า “บางมะกอก” ต่อมาจึงกร่อนลงเหลือเพียง “บางกอก” (บาง คือหมู่บ้านที่มีน้ำไหลผ่าน) หลักฐานที่นำมาสนับสนุนเห็นจะได้แก่ ชื่อเดิมของวัดอรุณราชวรารามที่ชื่อ “วัดมะกอก” ก่อนจะมาเรียกกันว่า “วัดแจ้ง” ในสมัยกรุงธนบุรี
แนวทางที่สอง อ้างบันทึกในหนังสือ “จดหมายเหตุรายวันของบาทหลวง เดอ ชวาสี”แปลและเรียบเรียงโดย หลวงสันธานวิยาสิทธิ์ (กำจาย พลางกูร) ซึ่งระบุว่า “บางกอกคือจังหวัดธนบุรี บาง แปลว่า บึง กอก แปลว่า น้ำ (กลายเป็นแข็ง) หรือน้ำกลับเป็นดินหรือที่ลุ่มเป็นที่ดอน” ซึ่งจากข้อสันนิษฐานนี้ก็มาสอดคล้องกับความเห็นของนักโบราณคดีและนักธรณีวิทยาที่สันนิษฐานว่า บริเวณบางกอกแต่เดิมที่เป็นทะเลและต่อมาได้เกิดการสะสมดินตะกอนที่แม่น้ำพัดพามาเป็นเวลานานจนทับถม “ทะเลตม” และกลายเป็นผืนดินใหม่งอกยาวลงไปในทะเลแนวทางที่สาม ปรากฏในหนังสือ “เล่าเรื่องบางกอก” ของศิลปินแห่งชาติ อาจารย์สมบัติ พลายน้อย หรือ “ส.พลายน้อย” ให้ข้อมูลว่า ผู้รู้บางคนกล่าวว่าบางกอกน่าจะมาจากคำว่า Benkok เป็นภาษามลายู แปลตามตัวว่า คดโค้ง หรือ งอ โดยอ้างว่าแม่น้ำในบางกอกสมัยก่อนคดโค้งอ้อมมาก ซึ่งก็มีหลักฐานเรื่องการขุด “คลองลัด” มาสนับสนุน” และตัวแม่น้ำเจ้าพระยาก็ยังปรากฏร่องรอยความคดโค้งมาถึงปัจจุบัน

แนวทางที่สี่ ยังคงอ้างอิงจากหนังสือเล่าเรื่องบางกอก ซึ่งอาจารย์ ส.พลายน้อย ให้ข้อมูลว่า มีนักประวัติศาสตร์ท่านหนึ่ง (ส.พลายน้อย ไม่ได้ระบุชื่อไว้) ให้ข้อคิดว่า …คำ Bangkok นั้น ฝรั่งแต่โบราณเขียนเป็น “Bangkoh” ซึ่งมีทางว่าน่าจะอ่านว่า“บางเกาะ และคำนี้ก็มีการออกชื่อปรากฏอยู่ในจดหมายของท้าวเทพสตรีที่มีไปถึงกัปตันไลน์หรือพระยาราชกัปตันด้วย แต่เสียดายที่มีชื่อปรากฏเป็นหลักฐานอยู่เพียงแห่งเดียวเท่านั้น แนวทางนี้ก็มีเหตุผลสนับสนุนคือ ลักษณะทางภูมิศาสตร์ของเมืองบางกอกก็เป็นเกาะอยู่จำนวนมาก ซึ่งเกิดจากการขุดคลองนั่นเอง

เอาหละครับ ไม่ว่าชื่อ “บางกอก” จะมาจากไหนก็ตาม แต่สิ่งหนึ่งที่เห็นยุติตรงกันในชั้นนี้คือ “บางกอก” อยู่ที่ฝั่งธนบุรีในปัจจุบัน อันเหลือร่องรอยเป็นเขตบางกอกน้อยและบางกอกใหญ่นั่นเอง ไม่ใช่ฝั่งพระนครหรือฝั่งกรุงเทพฯ อย่างที่เราเคยเข้าใจกันครับ

 

ขอขอบคุณแหล่งข้อมูล –  www.samkokview.com

ใส่ความเห็น

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Connecting to %s